Hamburg: ondernemerschap en stedelijke planning in evenwicht

Van 18 t/m 21 mei 2011 is de MCD met haar 8e leergang afgereisd naar het Noord-Duitse Hamburg. Deze handelsstad voert nog altijd trots haar titel ‘Freie und Hansestadt Hamburg’, hetgeen verwijst naar haar (nog altijd) bijzondere positie binnen Duitsland. Behalve een stedelijke regio is Hamburg ook een van de zestien Duitse deelstaten, hetgeen de stad (net als Bremen en Berlijn) een bepaalde mate van bestuurlijke autonomie verschaft ten opzichte van het Bondsbestuur. Deze positie van Hamburg kan echter ook lastig zijn: de economische regio strekt zich tot ver buiten de grenzen van de stadsstaat uit, en Hamburg is enigszins afhankelijk van de omliggende deelstaten Schleswig-Holstein en Niedersachsen om maximaal van haar economische kracht te kunnen profiteren.

Spannend aan de tweede grootste stad van Duitsland (ca. 1,8 miljoen inwoners) zijn haar grote contrasten. Hamburg is een echte havenstad, wat wil zeggen dat zij een grote sociaal-economische en culturele diversiteit kent. Gemiddelde inkomens zijn hoog voor Duitse begrippen, maar tussen verschillende gebieden in Hamburg bestaan grote contrasten. Net als bijvoorbeeld in Rotterdam en Amsterdam zorgt de rivier voor een grote geografische en sociale tweedeling in de stad. Waar gebieden boven de rivier (met name de binnenstad en de woongebieden rond het Alster) “booming” zijn, heeft het zuiden van Hamburg te kampen met een enorm sociaal-economisch probleem en een slecht imago. Dit maakt de stad een zeer interessante casus voor een groep MCD’ers, die met deze reis het eerste jaar van hun studie nagenoeg hebben afgerond.

De MCD Studiereis is een integraal onderdeel van het curriculum. Behalve de mogelijkheid om elkaar en de programmaleiding beter te leren kennen, is het voor de studenten uitermate leerzaam om ook buiten Nederland gebiedsontwikkelingsprojecten te bezoeken. De MCD studenten kregen dan ook de opdracht mee om na te gaan in hoeverre de praktijk van gebiedsontwikkeling in Hamburg verschilt van, of overeenkomt met die in Nederland. Studenten werd gevraagd te letten op de rolverdeling tussen overheid en markt en hoe bepaalde instrumenten of werkwijzen zouden passen in de Nederlandse situatie. Om deze leerdoelen te kunnen behalen zijn sprekers met verschillende achtergronden (overheid, markt, en wetenschap) gevraagd om een bijdrage en heeft de groep uiteenlopende stadsdelen en projecten bezocht.

Na een tweetal introducerende colleges in Nederland werd op donderdag 20 mei in Hamburg afgetrapt met een presentatie over Business Improvement Districts. Dit succesvolle instrument heeft al geresulteerd in circa €20 miljoen aan private investeringen in de publieke ruimte van de stad, en de komende jaren wordt nogmaals eenzelfde investering verwacht. Business Improvement Districts (BIDs) zijn private initiatieven die gefaciliteerd worden door het Hamburgse ministerie voor Stadsontwikkeling en Milieu, wat wil zeggen dat het ministerie in financiële zin weinig tot niets bijdraagt aan de uitvoering van plannen. Integendeel: middels een overeenkomst tussen eigenaren in een bepaald gebied wordt bijna uitsluitend privaat geld geïnvesteerd, met name in het opwaarderen en beheren van publieke ruimte. Interessant aan dit instrument is dus de koppeling van private belangen aan de wetgevende macht van de overheid. Wanneer 2/3 van de eigenaren instemt met een BID-plan, worden de overige eigenaren binnen het plangebied met een lokale verordening verplicht mee te betalen aan de uitvoering. Meeliften op andermans investeringen is er op deze manier niet bij. BID-overeenkomsten hebben een looptijd van 3-5 jaar, waarna door eigenaren moet worden besloten of zij de gezamenlijke aanpak willen continueren. Voorlopig zijn er alleen BIDs gerealiseerd in binnenstedelijke gebieden met overwegend kantoor- en winkelvastgoed. Er loopt op dit moment echter ook een pilot (met ruim €4M aan geplande private investeringen!) in het sociale woongebied Steilshoop.

De verschillende gebiedsontwikkelingsprojecten in Hamburg werden ’s middags in geografisch en strategisch perspectief geplaatst. Eerst werden de belangrijkste projecten aan de hand van het stadsmodel (een enorme maquette) van de stad Hamburg besproken, waarbij duidelijk werd hoe deze projecten zich tot elkaar verhouden en hoe de binnenstedelijke structuur van Hamburg in elkaar steekt. Vervolgens is een bezoek gebracht aan HafenCity, het meest prestigieuze project van Hamburg. Deze grote uitbreiding van de binnenstad (155 ha) op voormalige haventerreinen geldt als één van de grootste binnenstedelijke gebiedsontwikkelingen van Europa. Wonen, werken en recreatie worden gecombineerd met een hoge duurzaamheidstandaard en bijzondere buitendijkse bouwoplossingen.

HafenCity geldt als een best-practice op meerdere gebieden. Zo loopt publieke en private ruimte in elkaar over door in woon- en kantoorgebouwen recreatieve functies en voorzieningen in de plint te verwerken. In een aantal gevallen is het zelfs zo dat de hele begane grondverdieping publiek toegankelijk is gemaakt, zoals in het nieuwe hoofdkantoor van Unilever. Daarnaast wordt voor het hele gebied een duurzaamheidsstandaard gehanteerd, gesplitst in zilver en goud. Zilver is verplicht, anders volgt er op ontwikkel- en bouwaanvragen geen vergunning. Goud is optioneel, maar biedt interessante pr-voordelen. Het hele gebied wordt buitendijks ontwikkeld, waarvoor het straatniveau naar 8 meter boven waterpeil is getild. De eerste verdiepingen (kelder en begane grond) van gebouwen worden waterbestendig gebouwd en worden in veel gevallen gebruikt als parkeervoorziening. Aan sommige kadewanden zijn slimme oplossingen verzonnen waardoor horecavoorzieningen een plaats kunnen krijgen onder het springtij-niveau. Mechanismes met opdrijvende waterkeringen zorgen er echter voor dat ook deze functies bestand zijn tegen het incidentele hoge water; een situatie die zich zo’n twee keer per jaar kan voordoen.

Het HafenCity project lijkt, met de herfinanciering van projecten als het enorme woon-winkelproject Überseequartier (van ING/SNS/Gross+Partner), onverminderd voort te gaan. Dat is vanuit Nederlands oogpunt natuurlijk opvallend. Er blijkt nog altijd een enorme vraag naar woon- en werkruimte in het HafenCity-gebied. Dat komt enerzijds omdat de Hamburgse binnenstad een zeer beperkte woonmarkt en weinig ruimte voor prestigieuze nieuwbouw kent. Anderzijds komt het omdat de crisis in Hamburg alweer voorbij lijkt te zijn: de diversiteit van de Hamburgse economie maakt de stad voor beleggers en financiers weliswaar een saaie, maar ook een stabiele markt. De stad blijkt tevens succesvol in het aantrekken van hoofdkantoren (zoals die van Unilever), en levert de daarvoor benodigde hoogopgeleide medewerkers en kwalitatief hoogwaardige stedelijke omgeving. Uit een verhaal van Jones Lange Lasalle en Bouwfonds op vrijdag 21 mei kon verder worden opgemaakt dat Hamburg naast de derde haven van Europa ook het tweede financiële centrum van Duitsland is. In Hamburg is bijvoorbeeld ook een enorm productieterrein van Airbus gevestigd, welke maar net iets kleiner is dan de hoofdvestiging van het bedrijf in Toulouse. Kortom, Hamburg spreidt haar economische kansen en dat levert veerkracht op. Daarnaast moet de invloed van vermogende Hamburgse bedrijven en handelsfamilies op de ontwikkeling van de stad niet worden onderschat. Veel winkels en kantoren in de binnenstad zijn in handen van lokale particulieren, en dat betekent dat achter nieuwe investeringen niet louter een winstoogmerk verscholen zit.

Uit een academische reflectie van de HafenCity Universiteit bleek dat Hamburg voortdurend de balans zoekt tussen economische groei en kwaliteit van leven, c.q. tussen concurrentiekracht en sociale cohesie. De kracht van de stedelijke planning in Hamburg ligt in een heldere visie (“De groeiende stad”) waarbinnen ruimte wordt overgelaten om in te spelen op kansen en toevalligheden. Het op adequate wijze inspelen op deze kansen en toevalligheden is kenmerkend voor het succes van Hamburg. Nieuwe beleidsinitiatieven worden geïntegreerd in reeds bestaande strategische plannen (zoals de duurzaamheidsagenda in de plannen voor HafenCity), hetgeen men “retro-actieve stedelijke planning” zou kunnen noemen. Hamburg lijkt zich aldus, binnen gezaghebbende planningskaders, organisch vorm te geven. Binnen de rigide stedelijke planningsstructuur in Hamburg blijkt veel ruimte te zijn voor onderhandeling: die onderhandeling vindt binnenskamers maar ook in het publieke debat plaats. Van dat laatste is de discussie rond het in aanbouw zijnde Elbphilharmonie een goed voorbeeld. Hoewel de extra investeringen in dit iconische hotel/theater/appartementengebouw (de kosten zijn inmiddels meer dan verdrievoudigd) veel politieke spanningen en trade-offs met zich meeneemt, twijfelt de Hamburger niet over het belang van dit gebouw voor de toekomst van de stad. Het is voor politici gaandeweg wel moeilijker geworden om HafenCity in zijn geheel van de benodigde financiële middelen te blijven voorzien.

In februari 2011 heroverde de sociaal-democratische partij SPD na circa acht jaar de absolute meerderheid in het Hamburgse parlement. Hoe zij zal omgaan met de bovengenoemde visie van “De groeiende stad” is nog onduidelijk, maar het lijkt zeker dat HafenCity en het zogenaamde Sprung über die Elbe-project nog steeds op steun kunnen rekenen. Het laatste project concentreert zich op het eiland Wilhelmsburg aan de zuidzijde van de rivier de Elbe, welke in de middag van 21 mei door de MCD-delegatie is bezocht. Het riviereiland behoort bij de stad Hamburg, maar kent een sterk imagoprobleem: inwoners van Hamburg, waaronder ook de inwoners van Wilhelmsburg zelf, zien het eiland niet als een integraal deel van de stad. Al het ruimtelijk beleid heeft zich van oudsher namelijk op de noordelijke oever van de Elbe gericht; weg van de haven. Het eiland moet nu echter ruimte gaan bieden aan de Internationale Bauaustellung (IBA) en de International Garten Schau (IGS). Deze grote evenementen, die beiden in 2013 worden gehouden, moeten de perceptie die de gemiddelde Hamburger van het eiland voorgoed veranderen. Interessant aan de ontwikkeling van Wilhelmsburg is dat er gekozen is voor een zeer lange termijn strategie met een relatief klein budget: 100 miljoen voor een gebied van zo’n 35 vierkante kilometer . Erkent wordt dat de integratie van dit gebied met de rest van Hamburg waarschijnlijk een eeuw in beslag gaat nemen; meer dan twee generaties dus. De eerste zeven jaar, in aanloop naar het IBA en IGS, geldt dan ook als een transitieperiode waarin het gebied aan de “mental map” van de (potentiele) inwoners van Hamburg moet worden toegevoegd. Marktpartijen zullen zich daarna vanzelf ook meer gaan interesseren voor het gebied, zo is de gedachte. Met evenementen, kleine investeringen en de verplaatsing van enkele ministeries naar het eiland wil Hamburg het gebied in de 21^e eeuw nieuw leven inblazen. Een enorme uitdaging!

De reis is op zaterdagochtend, na een gezamenlijk diner in het hippe Schanzenviertel op vrijdagavond, afgesloten met een boottocht over de rivier de Elbe. Alle projecten konden hierbij nog eens vanuit ander perspectief worden bekeken. Daarnaast werd er door de haven van Hamburg gevaren, waarbij de contrasten die Hamburg kent nogmaals werden benadrukt.

Voor meer informatie over de Master City Developer opleiding kunt u contact opnemen met het programmabureau: info@remove-this.mastercitydeveloper.nl of tel. 0104082567