Van 20 tot 22 mei 2010 vond er wederom een MCD excursie plaats en wel naar Liverpool en Manchester. Deze steden ontwikkelen zich in het kielzog van London als de twee belangrijkste economische centra van Noord Engeland. Doel van deze reis was om te leren van de Engelse gebiedsontwikkelingspraktijk, waarbij vooral gekeken werd naar de thema’s stedelijke strategie, rolverdeling publiek-privaat, binnenstedelijke herontwikkeling en krimpgebieden. De excursie is in alle opzichten zeer geslaagd, niet alleen werden interessante en diverse projecten bezocht, ook het weer zat zeker voor Engelse begrippen zeer mee, wat de sfeer natuurlijk goed deed.

Liverpool 20 mei

Liverpool is een stad van weleer aan de Mersey,groot geworden door de handel in de 19e eeuw en in het bezit van veel cultureel erfgoed.In de jaren ’80 van de vorige eeuw stond de stad er economisch en sociaal echter zeer zorgwekkend voor. Niet alleen was de belangrijke havenindustrie vertrokken, ook de bevolking was gehalveerd ten opzichte van de bloeiperiode begin 20e eeuw. Na een broodnodige injectie van Europees geld heeft de gemeente midden jaren ’90 een stedelijke strategie opgesteld met als doel de neergaande spiraal om te buigen. Evenementen zoals de European Capital of Culture in 2008 werden aangrepen om Liverpool weer onder de aandacht van bezoekers en investeerders te brengen. Er werden ruimtelijke prioriteiten gegeven om vooral de binnenstad zowel economisch, sociaal, als cultureel te revitaliseren. Anno 2010 zijn meerdere ontwikkelingen uit deze fase afgerond of in uitvoering. Projecten als King’s Dock, Pier Head, Liverpool One en Ropewalks en Anfield werden door de MCD bezocht.

Liverpool One

Liverpool One is een herontwikkeling van 17ha in het hart van de stad. Het centrumgebied werd sinds het bombardement in de 2e Wereldoorlog gedomineerd door een onsamenhangende verzameling gebouwen en parkeerterreinen. Aanleiding voor het project was de duidelijke strategie om de stad weer een Engelse retailbestemming te laten worden. Het project is een initiatief van de Liverpool City Council, waarbij de ontwikkelaar Grosvenor geselecteerd is op basis van haar track record en visie voor de locatie. Zoals wel vaker gebruikelijk is in Engeland is de ontwikkelaar verantwoordelijk voor het ontwerp, de financiering, de ontwikkeling en zelfs het beheer van het gehele project. De local authority loopt geen financieel risico en stelt heldere flexibele randvoorwaarden aan Grosvenor welke binnen deze publieke kaders de bewegingsvrijheid kreeg om ideeën tot uitvoering te brengen. Er werd ondermeer samengewerkt met 21 verschillende architecten, Het resultaat mag er zijn, in een periode van slechts 8 jaar is dit project met een hoge ruimtelijke kwaliteit opgeleverd voor het European Capital of Culture evenement in 2008. Het heeft mensen uit de hele regio weer naar het centrum van de stad getrokken en investeerders de potentie van Liverpool laten inzien. De cursisten kregen een lezing over het project van Peter Jones, gevolgd door een rondleiding van Rob Burns, beiden van Liverpool City Council.

Ropewalks

Aangrenzend aan Liverpool One ligt Ropewalks, een gebied met een hele andere profilering en benadering. Dit voormalige pakhuizen gebied is in de jaren ’90 en recentelijk herontwikkeld tot cultureel en creatief gebied. Zo zijn in de voormalige pakhuizen restaurants, bars, woningen, creatieve bedrijven en publieke functies gerealiseerd. Dit is in tegenstelling tot Liverpool One een bottom-up benadering geweest op initiatief van verschillende ondernemers. De gemeente heeft dit transitieproces gefaciliteerd en de investeringen in de openbare ruimte opgepakt. In avonduren hebben we het uitgaansleven van Liverpool hier dan ook ervaren.

Anfield

Anfield is een probleemwijk in het noorden van Liverpool die onder het ‘Housing Market Renewal’ beleidsprogramma van de centrale Engelse overheid valt. Doel van dit beleid is om woningmarkten met beperkte marktvraag in vooral Noord Engeland te stimuleren. Anfield kent een eenzijdig woningaanbod van ‘terrace housing’ welke worden gesloopt. Verder wordt de wijk gekenmerkt door (sociale) verpaupering, grote werkeloosheid en een slecht voorzieningenniveau. Door middel van ‘partnerships’, ‘community involvement’ en ‘training programmes’ wordt de wijk de komende jaren sociaal-economisch herontwikkeld tot gemixed woon-werkmilieu. Onderdeel van de herontwikkeling van de wijk is ook de bouw van een nieuw futuristisch stadion voor voetbalclub Liverpool, dat permanente werkgelegenheid moet gaan bieden voor de bewoners. Daarnaast is de verwachting dat de verschillende nieuwe goedkopere woontypes ook starters naar het gebied zullen trekken. De lezing werd verzorgd door Elaine Stewart en de rondleiding door Mark Loughan, beiden van Liverpool City Council.

Manchester 21 mei

Manchester is qua inwonersaantal en economie groter dan Liverpool. De stad profileert zich als metropool onder de naam Greater Manchester. De stad is sinds enkele jaren na Londen de belangrijkste stad van Engeland geworden door een omvorming naar een commerciële, kennisintensieve en creatieve dienstenstad. Manchester staat bekend als de stad waar de industriële revolutie begonnen is in Engeland, de steenkolenindustrie vierde hoogtijdagen in de 19e eeuw. De 20e eeuw bracht na de teloorgang van deze industrie diverse uitdagingen. Daarnaast werd de binnenstad van Manchester in 1996 getroffen door een bomaanslag van de IRA, waardoor het centrum volledig opgebouwd moest worden. Manchester kent dan ook een rijke historie van stedelijke strategieën. De stad wordt gezien als de geboorteplaats van de ‘urban renaissance’, waarbij de stad volgens Barcelona-model herontwikkeld werd met parken, publieke ruimte en ingezet werd op behoud van cultureel erfgoed. Dit liep gelijk op met een vernieuwing van de economie, waarmee de stad zich geprofileerd heeft tot aantrekkelijke vestigingstad voor diverse bedrijven en mensen. Universiteiten gelden er als belangrijke asset voor de stad.

New Islington

In East Manchester werd na het ochtendprogramma op de universiteit het project New Islington bezocht. Ook deze wijk kampt met enorme sociale problemen als gevolg van het wegtrekken van de industrie. Als onderdeel van het Housing Market Renewal programma vinden er in dit gebied diverse ontwikkelinitiatieven plaats. Daar werd een lezing gegeven door de ontwikkelaar van dit project, Urban Splash. Deze ontwikkelaar uit Manchester heeft zich gespecialiseerd in de herontwikkeling van oude industriële gebouwen. Ze hebben in verschillende steden in Noord Engeland diverse succesvolle ontwikkelingen geïnitieerd en gefinancierd. Na het succes van de ‘regeneration’ van Castlefield richt Urban Splash zich nu op de herontwikkeling van het gebied New Islington. In de lezing werden zowel de plannen van Castefield als New Islington gepresenteerd. Opvallend is dat dit bedrijf ook een eigen architectenbureau binnen haar organisatie dat ook aan conceptontwikkeling doet.

City Centre & Castlefield

De middag stond in het teken van een rondleiding door het stadscentrum en het project Castlefield onder begeleiding van Jenni Viitanen van de Unversity of Manchester. Midden in het centrum hebben ondanks de IRA bom diverse historisch belangrijke gebouwen de explosie overleefd en zijn herbestemd als publieke gebouwen. Daarnaast is het retail centrum Arndale ontwikkeld. Castlefield vormde het laatste project van de dag. Dit voormalig pakhuizengebied is onder andere door Urban Splash succesvol herbestemd tot werk-woon-uitgaansgebied en trekt zomers volle terrassen. Na een intensieve dag werd hier dan ook door de cursisten dankbaar gebruik van gemaakt.

Liverpool 22 mei

Op de afsluitende zaterdag bezocht de MCD ook nog het historische waterfront van Liverpool. Een groot deel van dit gebied staat op de UNESCO Wereld Erfgoedlijst. Zo is de geschiedenis van de stad gevangen in gebouwen zoals Albert Dock en de Three Graces. Deze gebouwen vormen de skyline van Liverpool en zijn in de jaren ’90 herbestemd met verschillende functies. Het gehele waterfront is een toeristische trekpleister geworden. Daarnaast heeft de gemeente strategisch inzicht getoond door verschillende nieuwe gebouwen aan dit gebied toe te voegen die waterfront als verblijfsgebied nog aantrekkelijker maken, zoals de Ecco Arena, National Museum, nieuwe kantoorgebouwen en een Cruise Terminal. Als afsluiting van de studiereis werd een boottocht over de Mersey gemaakt, waardoor deze toch al boeiende stad ook nog eens vanaf het water ervaren kon worden.

Conclusies

Ondanks de prachtige en inspiratievolle projecten die we bezocht hebben in beide steden zijn de effecten van de economische crisis ook hier duidelijk te merken. De realiteit is dat veel plannen niet van de grond komen. Omdat ook in Engeland lokale overheden te maken krijgen met stevige bezuinigingen onder de nieuwe neo-liberale regering wordt er van zoals vanouds toch weer veel verwacht van de private sector. Maar ook zij krijgen de financiering van projecten op dit moment niet rond. De bezochte projecten geven echter wel stof tot nadenken voor de Nederlandse praktijk van stedelijke gebiedsontwikkeling. Zo is de rolverdeling tussen publiek en privaat anders dan in Nederland. Gemeenten zetten stedelijke strategieën op hoofdlijnen uit, prioriteren gebieden waarvoor ze een globaal progamma van eisen formuleren, waarna de markt met initiatieven en plannen komt. Het investeren in en ontwikkelen van projecten is een pure marktaangelegenheid, overheden in Engeland zijn bij wet verboden risicovol te participeren in gebiedsontwikkeling. Dit vraagt zowel aan de overheidszijde als aan de marktzijde om andere rollen. Ontwikkelaars zijn over het algemeen beduidend groter dan in Nederland en committeren zich veel langer aan projecten, waarbij ze regelmatig het beheer van de openbare ruimte op zich nemen. Vaak ontstaan er informele partnerschappen tussen verschillende organisaties die ervoor zorgen dat er al in een vroeg stadium draagvlak ontstaat voor projecten en plannen. Ontwikkelaars pakken zaken als burgerparticipatie en duurzaamheid in ontwikkelingen ook professioneel op. Overheden faciliteren dat proces en bewaken de stedelijke strategie en lokale publieke doelstellingen. Zowel Liverpool als Manchester hebben gerichte (ruimtelijke) strategieën gehanteerd om de sociale en economische krimp te bestrijden. Zo heeft Liverpool ingezet op het ruimtelijke ontwikkelingen voor retail, toerisme en cultuur, terwijl Manchester vooral gefocust heeft op kennis, creativiteit en commercie als dragers van stedelijke ontwikkeling. De toekomst zal uitwijzen of de revival van beide steden een blijvende is, maar interessant en inspiratievol voor de aanpak van gebiedsontwikkeling in Nederland zijn ze zeker!